Toespraak van premier Yves Leterme 120 jaar Unie van de Periodieke Pers (UPP)
17/05/2011
Het gesproken woord geldt
120 jaar geleden zag het medialandschap er helemaal anders uit dan vandaag. Er is veel veranderd in de voorbije 120 jaar; er is dan ook al veel gebeurd in de geschiedenis van uw vereniging van uitgevers. Hoewel in onze ogen de situatie van de pers 120 jaar geleden veel eenvoudiger was, moet men toen ook al begrepen hebben dat in een 'moderne' communicatiemaatschappij het wenselijk en nuttig kan zijn om de koppen bij elkaar te steken. Het is overigens geen toeval dat deze vereniging 120 jaar geleden ontstond. 1891 situeert zich in een tijd waarin alom het besef groeit dat er boven het eigenbelang van elkeen ook een groepsbelang kan zijn dat je beter samen verdedigt om de eigenbelangen veilig te stellen, zelfs al ben je eventueel concurrenten van elkaar. Het is in die jaren dat de basis wordt gelegd van het moderne middenveld, de aanzetten worden gegeven van de zelforganisatie en de fundamenten worden gelegd van de moderne belangenverdediging. Kortom, het is in die tijd dat het zaad wordt gezaaid waaruit later, na de Tweede Wereldoorlog, het sociaaleconomische landschap van het Rijnlandmodel is opgebloeid. Ce n’est bien entendu pas un hasard si c’est précisément à cette époque qu’est née cette idée de collaboration, de défense d’intérêts et de concertation. L’industrialisation avait non seulement engendré une nouvelle société qui nécessitait l’organisation de nouveaux rapports sociaux, mais avec elle naissaient aussi les premiers médias de masse. La presse a gagné en importance. Elle a progressivement acquis son rang de « quatrième pouvoir ». Mais avant tout, on avait compris que la presse pouvait jouer un rôle mobilisateur et fédérateur entre les membres d’une association. Ce n’est pas un hasard si certains de vos journaux remontent à cette époque. A l’heure de célébrer les 120 ans de l’UPP, il est également bon de se rendre compte qu’aujourd’hui encore, les médias peuvent jouer un rôle mobilisateur et fédérateur dans une société devenue entre-temps encore plus complexe.Bien sûr, le paysage médiatique actuel n’est en rien comparable à celui de 1891. Le paysage médiatique de l’époque – qui, en fait, se résumait à la presse écrite – n’avait pas de couleur. Au sens littéral du moins, puisque les articles étaient imprimés en noir, que les photos couleurs n’existaient pas, et que les magazines glossy n’étaient pas encore nés. Mais, au niveau du fond, la presse était bien plus colorée ; militante et polémique, elle était marquée par la politisation et le positionnement. Cette richesse émanait de la diversité des discours tranchés où tout est soit noir soit blanc. Cette époque était marquée par l’omniprésence du journalisme de persuasion. Les articles étaient surtout destinés à l’arrière-ban qu’il fallait mobiliser pour la lutte et donc convaincre de la vérité universelle. De nos jours, le paysage des quotidiens et périodiques est littéralement coloré : la quadrichromie domine. Mais, au niveau du fond, nous avons également besoin d’une large palette de couleurs pour véhiculer notre conviction personnelle, car le panel de lecteurs des quotidiens, hebdomadaires et périodiques est multicolore. Veel van uw bladen - niet allemaal want in deze unie zitten ook heel wat publieksbladen - bedienen nog steeds een eigen achterban, maar die achterban is vandaag complex en op zich veelkleurig. Het belang waarvoor leden zich aansluiten, is specifiek. Dat wil zeggen dat wat de vereniging of de organisatie schrijft, helemaal niet een weergave is van het hele gedachtegoed van de afzonderlijke leden. Ook ledenbladen moeten vandaag rekening houden met de pluriformiteit van hun lezersbestand. Ze moeten dus veel grijs stoppen in het zwart dat ze aan de man en de vrouw willen brengen. Misschien is het toch maar een illusie om te veronderstellen dat 120 jaar geleden mensen het zonder meer volledig eens waren met hun organisatie. Het grote verschil is wellicht dat ze toen niet luidop zegden dat ze er anders over dachten. De mogelijkheden om als burger je mening te ventileren, zijn vandaag ook legio, zelfs via de media. De 'nieuwe media' van websites, facebook, twitter die de mondigheid van de enkeling een handje helpen, bestonden 120 jaar geleden niet. Wie vandaag dus uitgeeft, moet beseffen dat hij meer nog dan vroeger in dialoog treedt met zijn lezers.Niet alleen de dialoog met de lezers is vandaag een uitdaging, ook de dialoog met andere media. Vandaag is een crossmediale aanpak vereist. We moeten een samenspel vinden tussen de verschillende vormen van media: gedrukt, audiovisueel, digitaal. 120 jaar geleden was er maar één soort media, de printmedia. Radio en tv waren nog niet uitgevonden. Van 'nieuwe media' was alvast geen sprake. De pers zelf was toen nog een 'nieuw medium'. En dat medium zocht toen, zoals de nieuwe media nu, zijn weg om de sociale cohesie te bevorderen. Het oudste medium, dat van de print, zal eigenlijk altijd een 'nieuw medium' moeten proberen te zijn, omdat het zijn plaats opnieuw moet zien te positioneren binnen het veelvormige medialandschap van vandaag.Het grootste verschil tussen toen en nu is de snelheid van het nieuws en de berichtgeving. Dat vandaag het nieuws ons bereikt met de snelheid van het licht en de berichtgeving gelijktijdig plaatsgrijpt met de gebeurtenis, heeft ook zijn consequenties voor tijdschriften. Hun opdracht wordt, naast specifieke informatie voor de specifieke doelgroepen, meer nog dan voorheen reflectie en commentaar. De lange adem naast de kortademigheid van de snelle media. Zo eenvoudig is dat niet in een samenleving waarin het nieuws een heel kort leven beschoren is. Ook week- en andere bladen zijn gedwongen om "kort op de bal te spelen", maar dat zal toch altijd een "lange pass" blijken te zijn. La question est donc la suivante : pendant combien de temps peut-on réfléchir à ce qui a disparu de l’actualité ? Les membres de l’UPP donneront la meilleure réponse à ce défi que posent d’une part l’immédiateté et d’autre part la réflexion, en assurant une bonne coordination entre leur presse écrite et leur site internet : le site fournit l’info la plus immédiate, le périodique propose la réflexion. Et ce dernier aspect reste toutefois indispensable dans une société atomisée, car il donne matière à réfléchir et encourage les hommes au dialogue, le site pouvant servir à nouveau de support.L’univers des périodiques fait face à des défis d’envergure. En soi, ces défis sont les mêmes que ceux qui se posent à la société.Le premier défi consiste à concilier la viabilité matérielle et le rendement économique avec la qualité « intellectuelle » et la mission sociale de l’organisation ou du périodique. A l’instar d’un pays comme le nôtre qui ne peut conserver, voire améliorer, sa position économique dans le monde que via une économie innovante de qualité qui garantit à la fois croissance économique et sécurité sociale, les périodiques ne peuvent conserver, voire améliorer, leur place dans le monde des médias que via une approche innovante qui promeut la qualité, l’approfondissement plutôt que l’immédiateté, l’analyse plutôt que le scoop. La presse périodique doit chercher à créer un lien avec ses lecteurs. L’on est bien loin de la chasse aux « chiffres de l’audimat». Le « syndrome des chiffres de l’audimat » est un mal qui s’attaque aux nerfs des médias : pris en chasse, ils en perdent leur patience et leur attention. Si la presse périodique devait elle aussi succomber à ce syndrome, elle serait vouée à l’échec, car son rôle est justement celui de la patience et de l’attention. Comme dans l’univers de la cuisine où la mode « fast food » s’éteint et fait place à la nouvelle tendance « slow food », la presse périodique parviendra à renforcer sa position si elle s’engage sur la voie du journalisme slow food.De tweede uitdaging is de vrijwaring van de vrije meningsuiting, of liever de veelkleurigheid van de opinies in ons medialandschap. Twee gevaren bedreigen de vrije meningsuiting in onze samenleving. Enerzijds de geleidelijke uniformisering van de opiniemakers die, kijkend naar elkaar, elkaar ook napraten om toch maar tot de club der weldenkenden te mogen behoren. Anderzijds een verkeerde opvatting van commercialisering die meent uitgesproken meningen te moeten bannen of als één pot nat te kunnen beschouwen zonder zelf een mening te moeten hebben. Het gevaar van nihilisme is daardoor niet denkbeeldig. Als geen enkele opvatting gezaghebbender is, waarom zou je dan nog een opvatting hebben? Het uur van de moed is aangebroken om die onverschilligheid te doorbreken. Dit kan de taak zijn van de periodieke pers, die voor een groot stuk het middenveld vertegenwoordigt. Die tweede uitdaging roept dan ook een derde uitdaging op, deze van de rol van het middenveld in onze samenleving, in de tripartite van overheid, markt en middenveld. Deze uitzonderlijk belangrijke uitdaging zal beslissend zijn voor het sociaaleconomische landschap van onze samenleving en van Europa. Ik durf die uitdaging als onderwerp van reflectie toevertrouwen aan de publicaties van deze unie van uitgevers.Er is ten slotte een vierde uitdaging die ons allen aangaat, maar die te complex is om hier ter sprake te brengen, laat staan uit te diepen. Maar toch wil ik ze als onderwerp in uw midden gooien: de ethiek van de media. Die uitdaging is niet te beantwoorden met een puur vormelijke eigenlijk vrijblijvende reflectie over deontologie. De scandalitis, de verspreiding zonder controle van roddels die nooit meer rechtgezet kunnen worden, de nadruk op excessen die leiden tot veralgemeningen, zijn in vele gevallen ethisch onverantwoord, omdat ze afbreuk doen aan een van de fundamentele opdrachten van de media: de burger informatie bezorgen waarmee hij zijn eigen oordeel kan vormen.De periodieke pers, die ik tegelijk waakhond van de brede democratie en herdershond van de eigen achterban zou durven noemen, heeft hier een belangrijke taak: mensen mobiliseren, engageren en doen reflecteren.
