Interview in De Morgen:"'De Belg moet geen sociaal bloedbad vrezen'"

In de pers

15/01/2011

Uittredend premier Yves Leterme maakt zijn comeback in de volksgunst

Bart Eeckhout
De Morgen

'Elke hervorming stoot vroeg of laat op een communautaire hinderpaal. Dat is niet alleen mijn frustratie, dat is de frustratie van een hele politieke generatie.' Vanaf zijn geprivilegieerde zijlijn in de Wetstraat Zestien overschouwt Yves Leterme, straks negen maanden ontslagnemend premier, het politieke strijdperk.

De eerste minister houdt het gezicht in een ernstige plooi. Mentaal had hij al bijna afscheid genomen, na de harde kritiek buiten en de stille verwijten binnen zijn eigen partij. Maar kijk, terwijl de onderhandelaars zich van het ene conflict naar het volgende obstakel worstelen, houdt Leterme keurig de winkel op orde.

Van zijn politiek geloof en van zijn woordvoerder mag hij het niet luidop zeggen, maar stiekem jeunt Yves Leterme zich weer in de politiek. Je ziet het aan de zwier waarmee hij zijn bureau binnenloopt en de nieuwe trends op de financiële markten vers van de smartphone afleest, als waren het voetbaluitslagen. "De spread met Duitsland gaat naar de negentig. Yes! Een daling met vijftig punten in een paar dagen tijd. Ook de CDS'en (verzekering tegen faling, BE/JV) op onze staatsobligaties zakken fors. De markten zijn weer gekalmeerd."

Wel vreemd dat een premier speculanten op de voet moet volgen om te zien of zijn land niet in nood verkeert.

Leterme: "Dat is ook vreemd. Normaal gezien krijg ik een keer of twee, drie per dag een briefing over de sleutelelementen, de voorbije dagen werd dat letterlijk bijna uur tot uur gevolgd. Fons Verplaetse (oud-gouverneur van de Nationale bank, BE/JV) zei me dat hij dit soort toestanden enkel heeft meegemaakt toen de frank werd gedevalueerd. Toen was er ook echt reden tot bezorgdheid. Net zoals met de bankencrisis, trouwens."

Wat als de spread was blijven groeien? Hebt u een noodknop?

"Natuurlijk, al sinds oktober. Hier zie (glimlacht en ritst een lijvige nota van voor onze neus weg). Er is nooit reden tot paniek geweest. De alarmkreten over onze toestand kwamen vooral uit eigen land. Een blog was al genoeg om de media op hun kop te zetten. Let op, het is een logische reflex dat je je afvraagt hoe het in België zit, zeker in onze particuliere politieke toestand, als je zag wat er in Griekenland of Ierland gebeurde.

"We stonden klaar voor noodsituaties, maar de waarheid is dat je nog weinig kunt beginnen zodra de markten op hol slaan. Dat is een kudde bizons, met een bijzonder irrationeel kantje. De ene stookt de ander op, waardoor de signalen telkens versterkt worden."

Het had vorige week goed fout kunnen lopen?

"België is nooit echt een topitem geweest in de financiële wereld. We worden met gefronste wenkbrauwen gevolgd, vanwege van onze hoge historische schuld en vanwege van de afwezigheid van een volwaardige regering. Dat we nu het Europese record van de langste regeringsonderhandeling hebben, heeft nogal wat internationale aandacht gekregen. Toen de onderhandelingen vorige week ook nog eens in een totale impasse dreigden te belanden, werd het even spannend, maar dat is weer weggeëbd omdat onze fundamentals gezond zijn."

Het beest heeft al een paar keer aan ons geroken maar bijten doet het niet. Toch leeft het gevoel dat we spelen met ons fortuin.

"Speculanten zijn bloeddorstig: als er een crisis is, willen ze bloed zien. Een pijnlijke sanering zoals in Groot-Brittannië, daar kicken de markten op. Bij ons blijft de aanpak rustig en efficiënt, en dat maakt sommigen nerveus. We hebben ons nooit diep in het rood geriskeerd en we hebben de economische relancemaatregelen doelgericht gespecificeerd.

"De Belg moet heus geen sociaal bloedbad vrezen. Zeker, er zullen moedige maatregelen genomen moeten worden, het gaat nog altijd om een besparing van 11 à 12 miljard tegen 2014. Maar het is haalbaar om tegen 2015 weer naar een begroting in evenwicht te gaan op een sociaal rechtvaardige manier, als we de economische groei rond de 2 procent kunnen handhaven. België is er in geslaagd om de werkloosheidsgroei onder controle te houden, dankzij de anticrisismaatregelen. Je kunt van Joëlle Milquet zeggen wat je wilt, maar dat is ook haar verdienste.

"Ik proef een zekere wellust in de doemberichten van sommige opiniemakers over hoe diep we moeten snijden. Ze laten zich iets te veel inspireren door hun Angelsaksische voorbeelden. Wel je zou ervan versteld staan hoe weinig de Bloombergs van deze wereld weten over hoe ons land werkt."

We kunnen het ze moeilijk kwalijk nemen.

"Ik heb het niet eens over onze staatsindeling. Het simpele feit dat een administratie gewoon voortwerkt als een regering moet aftreden, wekt verbazing in die Angelsaksische cultuur. De sociale zekerheid, het onderwijs... onze wereld draait gewoon voort, ook als de federale regering ontslagnemend is. Bij de Britten groeit de paniek al als er na vijf dagen geen regering is."

Dat neemt niet weg dat de buitenlandse stemmen wel een punt hebben als ze vol onbegrip staren naar een land waar er na 214 dagen nog geen begin van een doorbraak in de regeringsvorming is.

"Ik zou ook liever hebben dat het sneller gaat, maar anderzijds voeren we nu gewoon uit waar de Oeso of het IMF al jarenlang in elk rapport om vragen: een hervorming van de financieringsstroom binnen de overheid. Dat vraagt zijn tijd."

Uw minister van Begroting Guy Vanhengel (Open Vld) is er minder gerust op. 'Deze politieke crisis zal ons veel geld kosten', vreest hij.

"Guy heeft gelijk dat hij er nog eens aan herinnert dat dit geen vanzelfsprekende situatie is. Dat maakt het signaal van de markten ook zo paradoxaal. Je wil niet meemaken dat ze België echt in het vizier nemen, maar nu de druk weer afneemt, mag de boodschap niet zijn dat we er gerust nog een maand of acht kunnen bijdoen."

Het volk wordt wanhopig, premier. De zoon van uw minister van Justitie plant zelfs een betoging om een volwaardige regering te eisen.

"Ik herken die wanhoop. Aan de Zestien kunnen de betogers niet veel komen doen, ik doe wat ik kan. Misschien moeten ze maar van Koningsstraat (N-VA-hoofdkwartier) naar de Keizerslaan (PS) trekken (lacht).

"Hoe verder je je van de Wetstraat verwijdert, hoe groter de onverschilligheid en de kwaadheid wordt. Niet alleen Felix De Clerck loopt overigens wanhopig rond, zijn vader heeft dat ook. Alle begrip daarvoor, na maanden trekken en sleuren heeft hij eindelijk zijn hervorming van justitie rond en dan laten ze de regering vallen. Stefaan staat niet alleen met zijn frustratie: elke minister wordt bijna dagelijks geconfronteerd met disfuncties waartegen hij in lopende zaken nauwelijks kan optreden."

Bent u verrast dat u hier nog zit?

"Het was alleszins geen scenario waarmee ik op 13 juni rekening gehouden had. De verkiezingsnederlaag heeft me veel pijn gedaan. Echte pijn. Ook al wisten we dat het zwaar zou worden, dit had niemand bij ons zien aankomen. In juli en augustus gingen de gesprekken goed vooruit en was ik klaar voor het afscheid hier. Het is anders gelopen."

Bent u blij dat u hier nog zit?

"Niet speciaal. Laat ik maar eerlijk toegeven dat het slikken zou zijn geweest als gebleken was dat anderen wel in een maand of twee een ingrijpende staatshervorming hadden kunnen doorvoeren. Het is dus allemaal zo simpel niet, maar ik verheug er me echt niet in dat de onderhandelingen ook deze keer langzaam verlopen."

De mislukkingen van 2007 en later werden op uw persoonlijk conto geschreven. Met u op een afstand lopen we toch weer in dezelfde val, zo blijkt nu.

"De conclusie is onontkoombaar: in 2007 hebben we een unieke kans gemist om in sereniteit een oplossing te vinden voor de staatshervorming. Ik wil niet jammeren maar Franstalige politici bekennen nu ootmoedig dat ze het mij toen gewoon niet gunden. 'On a ridiculisé Leterme', heeft Philippe Moureaux (PS) al gezegd. Ik heb ook fouten gemaakt. Daarenboven was ik in de ogen van de liberalen degene die hen het marktleiderschap uit handen gerukt heb. Met die gevoeligheid heb ik onvoldoende rekening gehouden. Die rekening liep al vanaf 2004.

"Na de overwinning van 2007 had ik sneller moeten beseffen dat al mijn handelingen onder een vergrootglas gelegd zouden worden, en de minste misstap uitvergroot zou worden. Als je op de trappen van de kathedraal de vraag krijgt van een journalist om een liedje te zingen, moet je daar niet op ingaan. Zo simpel is dat. Ik was 'l'homme dangereux'. Of ze nu een andere 'homme dangereux' gevonden hebben? Misschien wel, ja."

U krijgt al acht maanden de kans om u te rehabiliteren.

"Ik probeer bescheiden te blijven in het succes en sereen in de nederlaag. De dossiers die nu actueel zijn passioneren me toevallig. Bankencrisissen beheersen, kunnen we onderhand wel. (glimlachje) Ik ben blij dat we het Europees voorzitterschap tot een goed einde hebben gebracht, al ben ik de eerste om de hype over ons succes te relativeren. Het deed deugd om de ministers in de diverse raden zo efficiënt te zien functioneren. Alles wat hadden voorbereid, is netjes uitgekomen, zonder grote catastrofes onderweg. Ik heb me vaak als een coach gevoeld die zijn ploeg op het veld ziet spelen zoals op training. 'Zie je wel, we kunnen het toch.' Ja, dat zat er wel een beetje in.

"Het begrotingstekort is niet ontspoord. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar dat was mijn grootste angst toen de regering in april viel. Ik ben politiek actief geworden in het begin van de jaren tachtig, toen het land door een gelijksoortige periode van economische crisis en politieke instabiliteit moest. Onze grote staatsschuld is de prijs die we daar nu nog voor betalen. Geen tweede keer, dat was mijn voornemen, en daarin zijn we geslaagd."

U zou in het parlement op zoek kunnen gaan naar een meerderheid voor uitgebreidere maatregelen, maar daar wilt u niet aan.

"We starten de voorbereiding van een begroting. Als er volgende week een doorbraak komt, kan er eind januari al onderhandeld worden over een volwaardig regeerakkoord. Dan kan de nieuwe ploeg gelijk het werk afmaken. Duurt het langer, dan zullen we zelf onze verantwoordelijkheid nemen, maar ook dan zullen we ruimte laten aan de partijen die democratisch gelegitimeerd zijn om beleid te voeren."

U schijnt zich beter te voelen in lopende zaken dan in volheid van bevoegdheid.

"Dat lijkt alleen maar zo omdat de druk van de communautaire geschillen geëvacueerd is naar de tafel van de regeringsonderhandelingen. Dat maakt het voor ons iets comfortabeler werken, ja. De bron van zoveel conflicten ligt nu bij Johan Vande Lanotte en het triumviraat. België is goed bestuurbaar, maar eerst moet die communautaire hypotheek gelicht worden, inclusief B-H-V."

U gaf voor 13 juni al toe dat u uw communautaire beloftes niet vervuld hebt, maar daardoor kon u ook op andere domeinen zelden goed besturen.

"Het land moet in een andere plooi gelegd worden, of we zullen blijven sukkelen van conflict naar conflict. Dit gaat ook niet alleen over de Wetstraat. Je zult maar ziekenhuisbeheerder zijn in dit land. Het bouwdossier gaat naar het ene niveau, dat voor de toestellen naar het andere. Telkens met een ander lastenboek, andere kwaliteitscriteria. Iedereen voelt dat er zand in de tandraderen van dit land zitten.

"Elke noodzakelijke hervorming stoot vroeg of laat op een communautaire hinderpaal. Dat is niet alleen mijn frustratie, dat is de frustratie van een hele politieke generatie. Alle politici van de jongste tien, vijftien jaar stoten tegen hetzelfde plafond."

U hebt de communautaire reus natuurlijk wel zelf wakker gemaakt, eigenlijk al sinds 2004.

"Onze campagne van 2007 was nochtans geen communautaire campagne. Door de lange onderhandelingen nadien is dat beeld vertekend. De problemen liggen nu open en bloot op tafel. En we hebben daar een maatschappelijke zenuw geraakt. Wie durft vandaag nog beweren dat het communautaire nauwelijks een rol speelt?"

Dat is een originele manier om het verlies van uw eigen partij aan de N-VA te verantwoorden.

"CD&V heeft een zware prijs betaald voor het feit dat er in 2007 geen gesprekspartners waren om de staat mee te hervormen. Vandaag liggen de uitgangspunten anders, maar ook in Vlaanderen is er een evolutie in de geesten opgetreden."

Vindt u die verhoogde eisen van de N-VA onrealistisch?

"Geen commentaar."

Vindt u uw eigen communautaire uitspraken van weleer onrealistisch?

"Ah, de befaamde vijf minuten politieke moed? Dat dateert van toen ik nog oppositieleider was, en toenmalig minister-president Bart Somers (Open Vld) een groot plakkaat van de burgemeesters van Halle-Vilvoorde ondertekende om de splitsing van B-H-V te eisen. Toen heb ik gezegd dat hij beter zijn tijd zou steken in het uitvoeren van die splitsing. Uiteindelijk zal het ooit toch neer komen op die vijf minuten. Het is de moed die je nodig hebt om een compromis voor je eigen congres te verdedigen."

De N-VA zoals we ze nu kennen is in grote mate uw kind. U hebt die stervende partij een tweede adem gegeven in een kartel.

"Het was een legitieme poging om de basis van CD&V weer te vergroten. Dat zat in de tijdgeest: de sp.a had zijn kartel, VLD zijn verruimers. Nu zitten we weer in een andere fase, zoveel is duidelijk."

Beschouwt u N-VA als een concurrent-volkspartij?

"Toen we in 2003 een kartel aangingen had N-VA een vrij gematigd sociaaleconomisch profiel, vergelijkbaar met het onze maar op een andere schaal. Vandaag zit daar toch wat speling op. Ik bedoel maar: N-VA neemt vandaag niet de sociaal-economische centrumpositie van een volkspartij in. Die partij is groot geworden in een communautair conflicterende verkiezingscampagne. De electorale markt is erg vluchtig geworden. De kiezer heeft minstens zozeer tegen ons als voor N-VA gestemd. De N-VA mist het interne debat en de lokale verankering om al de ambitie van een volkspartij te kunnen hebben.

'Als ik in zo'n regering stap, verlies ik de verkiezingen', zei Bart De Wever in Der Spiegel. U bent zijn vaste bewijsstuk in die redenering.

"Dat klinkt goed als je ambitie niet verder reikt dan die van een zweeppartij. Maar als je de wil hebt om werkelijk de samenleving in een andere plooi te leggen, moet je bestuursverantwoordelijkheid durven opnemen. In 2007 had ik niet de luxe had om neen te zeggen of te twijfelen of ik zou toegeven. Ik moest een regering vormen, dat werd algemeen verwacht."

En wat nu met CD&V?

"CD&V moet bescheiden zijn plek zoeken in het geheel. Wij zijn een partij van probleemoplossers, bij de brede partijtop is er eensgezindheid dat we nu dapper door dat communautaire onweer heen moeten. Daarna komen we vanzelf weer in een vallei waar we tijd zullen hebben om ons te herbronnen."

Met u in de regering?

"Op korte termijn wil ik voor mijn opvolger een begroting nalaten die niet ontspoord is. Dat is een erezaak voor mij. En daarna ben ik in principe Kamerlid voor mijn partij. Misschien willen ze mij opnieuw in de regering, maar daarover moet het eerste woord nog gezegd worden.

"Mijn zoon heeft nu een bestuursfunctie bij een voetbalclub, sport is een milieu dat me enorm aantrekt. Manager worden van een wielerclub zou me wel wat zeggen, al denk ik niet dat het er ooit van zal komen. Het bizarre is dat het voor mij in deze positie totaal onmogelijk is om mijn persoonlijke toekomst te plannen. Ik heb geen flauw idee hoelang ik hier nog zit."

U bent waarlijk een 'gevangene van de Wetstraat'.

"Van de Zestien. (lacht) Ik klaag niet. Het is een eer om de eerste minister van België te mogen zijn. Jazeker, ook vandaag nog."

Aan de Zestien kunnen die jonge betogers niet veel komen doen. Misschien moeten ze maar van het N-VA-hoofdkwartier naar de PS trekken

In 2007 hebben we een unieke kans gemist om de staat sereen te hervormen. De Franstaligen hebben het mij toen gewoon niet gegund

Yves Leterme: 'Ik heb geen idee hoelang ik hier nog zit, dus mijn toekomst plannen kan ik niet.'

© De Persgroep Publishing